Çocukların Gözüyle
Bazen gaylesiz çocuk dünyasına dönmeye ve oradan hala körpe canıyla, billür parlaklığıyla ışıyan, sorucu gözlerle sizleri çesçevre saran dünyayı görmeye çalıştınız mı hiç? O zaman sizi ısıtacak kadar bir hatıra parlayacak ve tekrar unutulmaya yüz tutan yılların derinliklerine batacak ve birbirlerini kovalayan günler içinde geçen yaşamamızda olup bitenlerin şimdiki çocuklar için ne anlam taşıdığını belki de aramızda çok az kişi düşünecektir.
Yıllarca deney ve bilgi yığmış yaşlı ve daha yaşlı kadın ve erkekler, etraflarındaki küçük oğlan ve kızcağızın o körpe dünyasında kalplerini okşayacak, soylarının örf ve geleneklerini sürdürecek layık, anlamlı yaşam yolunu gösterecek çok az kişi bulunacak.
Elimde Nadiye Ahmet’in el yazısını tutuyor ve düşünüyorum, onun yazar istidadının bu yeni meyvesine acaba nasıl ad versem, diyorum. Bu, bir derleme, şimdiye kadar çıkardığı çocuk öykü kitapları gibi bir derleme, ama öykü, masal, ibret dersi değil, bunlar küçük çocuğun dünyasından kavranmış anlardan oluşan bütün bir dizidir.
Hatırlarsınızdır, önceleri fotoğrafçılarda çekilen ani resimler vardı, şimdi öylesi resimler telefonlarla çekiliyor. Bu derleme, öyle çekici, ahenkli ve iddiasız çocuk diliyle anlatılan kısa kısa olaylardan ibarettir. Güya ilk bakışta güncel olaylar, ama içindeki etki gücü öylesine şiddetli ve önemli ki, bunlar okulda ahlak dersinin, anababalara çocukları eğitim konusunda bir ibret dersinin yerini alabilir. Onun için çocuklara yazılan bu kitap, zannımca yetişkinlere de yararlı olacak, çünkü kahramanların yaşadığı olaylar, bizim istemeksizin çocukların bizden neler istediğine hesap vermemize ve dünyaya onların gözüyle bakmamıza mecbur kılacaktır. Bizim için en zor, küçüklerin sorduğu “Neden?” ve “Nasıl?” sorularıdır. Neden masallar hep “bir varmış, bir yokmuş” sözleriyle başlıyor, “Neden yağmur yağıyor?”, “Neden Tabiat Baba”, “Denizi nasıl yakalasam?”, “Ağaç nasıl dikiliyor?”, “Massallar nasıl doğuyor?”, “Koleda’da nasıl mucizeler oluyor?”… Sizler bu sorulara iki sözle cevap verebilir misiniz? Nadiye’nin kitabında sizler de, çocuklar da bu sorulara çok basit, fakat tam cevapları bulabilirsiniz.
Baharın, yazın ve kışın güzelliği, kar altından başgösteren kardelen de, Marmara denizi civarındaki misafirlikte, Narin ile Vili’nin sonbahardaki orman gezisinde, mutluluk sembolü uğur böceğinin üç arkadaş – Elmaz, Dora ve Kıymet’in gözü önünde uçmasında, Ruska ile Ruziye’nin kapı önündeki çınar altında ders çalışmasında, avlu içindeki kış oyunlarında görülen çocuk yaşantılarında yakalanmıştır.
Nadiye Ahmet uyarırcasına, fakat üzülerek anlattığı çocuklar arasında rastlanan yalancılık, aldatma, kopya etme, başkalarını suçlama, borç aldığı parayı çevirip çevirmeme tereddüttü gibi olayları da hayret uyandıran bir serbestlikle, fakat üzülerek yazıya döküyor. Suçlu olanlara parmak sallayarak çıkışmıyor, onlara nasihatte bulunmuyor, aksine, bir annenin, bir kadının böylesi çocuklara neden rastlandığına, ve onların anlayışıyla ahlak ve dostluk kaidelerinin neden ayaklar altına alındığına nasıl üzüldüğü seziliyor.
Çocukların çok sevdiği köpek ve kedi de unutulmamıştır. Ama onlar burada kız ve oğlanlara maiyet (anturaj) değil, düşünen, harekette bulunan varlıklardır.
Çocukların fakir fukara ve yaşlı kimselere yardıma koştuğu olaylar da insan sıcaklığının sezildiği hallerdir. Okuldan başka tüm kentlilerin katıldığı Şenay ve Gülay’ın, harp kaçaklarına elbisedir, yiyecektir toplama teşebbüsü insan sıcaklığının bir belirtisidir. Komşu kadın Gana, Ayşan’a Koleda üstü mucizeler olduğunu ve inşallah, küçük kızcağızın yürüyeceğini telkin ediyor. Nergis ile Sisi, meftaları anma günlerinde ne gibi yiyecekler dağıtıldığını anababalarından öğreniyorlar.
Böyle hallerde sülale anıları, geleneklerin nesilden nesle süregitmesi konusuyla birleşiyor, ki Nadiye Ahmet bununla ilgili heyecan uyandıran anlar seçmiştir. Örneğin, Burak’a büyük annesinin ördüğü takke, okulda düzenlenen elişleri sergisinde “en kıymetli anmalık” olarak ele alınmıştır. Dede, çocuğa, dedelerimizin ve daha önce yaşamış olan dedelerin yıldız olduklarını ve şimdi yıldızlarla niye sessizce konuştuğunu, nine çocuklara önceleri sofrada bir tabaktan yemek yediklerini, baba oğluna dedesinin vasiyetini anımsatıyor. Yani yenebilirsin, fakat yenilebilirsin de, zira yenilmeyen ancak Allah tır! Diyor.
Nadiye Ahmet’in, halk hikmetini göze batmaksızın, bugünkü insana sanki kendiliğinden gelmiş birçok kıymetli atasözünü ustalıkla kullanması bilhassa dikkat çekicidir ki, bunlar kim olduğumuzu, nereden gelip nereye gittiğimizi hatırlatmak için tarihin değişkenliğini yaşaya gelmişlerdir.
Bu saydıklarımız, söz konusu kitabın zengin potansiyelinin ancak birkaç örneğidir. Oturup, hemen bir solukta okuyup, hislerimi paylaşmak güçtü. Sonunadek derinliklerine varmak için tekrar tekrar kah başına, kah sonuna, kah ortasına dönmeye mecbur kalıyordum. Nadiye Ahmet öylesi bir yeteneğe sahiptir ki, bu yetenek çocuk yaşantılarının derinliklerinde gizlenen sırları açık seçik görmesini ve bunları kendisine özgü bir biçimde, az sözle çok şey anlatarak, başkalarına da sergilemesini sağlamaktadır.
H. Filipova
През очите на децата
Опитвали ли сте някога да се върнете в невръстното детство и оттам да погледнете – с все още незакоравяла душа и кристално ясни питащи очи – към света около вас? Ще изплува някой спомен, ще проблесне колкото да ви стопли, и отново ще потъне в забвението на отминалите години. И може би малцина от нас ще се замислят какво ли означават за сегашните децата така добре познатите ни неща от живота в този забързан наш ден.
И още по-малко ще се окажат онези пораснали, натрупали години, знания и опит възрастни и още по-възрастни мъже и жени, които ще пожелаят и ще успеят да намерят пролуката в крехкия свят на малкото момченце или момиченце край себе си, за да приласкаят сърчицето му, да му предадат родовата памет и да му посочат вярната посока към достойния, смислен живот.
Държа в ръцете си ръкописа на Надие Ахмет и се чудя как да нарека този пореден плод на нейния писателски дар. Че е сборник, сборник е, както и досега издадените й книги с разкази за деца, но този не е от разкази, не е от приказки, не е и от притчи, а от цял низ удивително уловени мигновения в усещанията на малкото дете. Спомняте ли си, някога имаше моментални снимки, обикновено се правеха във фотоателиета, без ретуш, сега се правят и с телефоните ни. Ето, нещо подобно са включените в този сборник кратки случки, разказани така увлекателно, че те грабват с мелодичния си език и непретенциозността на детския изказ. Уж на пръв поглед са най-обикновени, ежедневни, но зарядът, втъкан в тях е толкова въздействащ и значим, че успешно би заменил всеки училищен урок по морал и норми на поведение, всяка назидателна педагогическа лекция за родители на тема: как да възпитаваме децата си. Ето защо си мисля, че предназначена за малките, тази книга ще бъде много полезна за възрастните, тъй-като случките с героите в нея неволно ще ни накарат да си дадем сметка какво очакват децата ни от нас и да погледнем на света през техните очи...
Най-трудни за нас са въпросите на малките: „Защо?“ и „Как?“. Защо приказките започват с „имало едно време“, „защо има облаци“, „защо вали дъжд“, „защо казваме Бащата Природа?“, „Как да хвана морето?“, „Как се сади дърво?“, „Как се раждат приказките?“, „Какви чудеса стават на Коледа?“... Вие можете ли да отговорите с две думи? В книгата на Надие Ахмет ще намерите и вие, и децата ви много простички, но точни отговори.
Красотата на пролетта, лятото, есента и зимата е уловена в преживяванията на детето, което за пръв път вижда поникналото изпод снега кокиче, в гостуването на роднините край Мраморно море, в разходката на Нарин и Вили в есенната гора, в калинката – символът на щастието, прилетяла пред очите на трите приятелки Елмаз, Дора и Къймет, в големия чинар пред портата, под който обичат да си учат уроците Руска и Рузие, в надпреварата в зимните игри на двора...
С учудваща непринуденост, но и със загриженост, Надие Ахмет описва случаите на лъжа, измама сред децата, на преписвачество, обвиняване на другите, колебание дали да върнеш намерените пари... Тя не размахва пръст на провинилите се, не ги наставлява, напротив чувства се притеснението на майка и жена защо има такива деца, показва и през техните очи защо са потъпкали нормите на морала и приятелството.
Не са забравени и любимците на децата – кучето и котката. Но тук те не са просто антураж към момчетата и момичетата, а разсъждаващи, действащи същества.
Особено усещане на човешка топлота пораждат случките, в които деца помагат на бедстващи и немощни хора. Шенай и Гюляй са инициатори на идеята да се събират дрехи и храни за бежанците от войните, която се подема не само от училището, но и от целия град. Съседката Гана внушава на Айшан, че малкото момиченце може да оздравее и да проходи, защото по Коледа стават чудеса – и чудото става! Нергис и Сиси се учат от родителите си как се подава храна в дните на почит на мъртвите...
В тези случаи вече се вплита и темата за родовата памет, за предаване на традициите от поколение на поколение, за която Надие Ахмет подбира трогателни постъпки. Шапката, изплетена от бабата на Бурак е включена в училищната изложба на битови предмети, като „най-скъпия подарък“, дядото разказва на детето как и защо може да се говори мълчешком със звездите, където са отишли нашите деди и прадеди, бабата обяснява на децата как някога всички са се хранили от една обща паница на софрата, бащата припомня на сина си завета от своя дядо, че може да победиш, може да бъдеш и победен, защото единственият непобедим е Господ...
Особено внимание заслужава майсторския похват на Надие Ахмет да припомни и запамети мъдростта на народа, чрез ненатрапчивото, непринудено, като че ли дошло от само себе си абсолютно адекватно на днешния език присъствие на много ценни поговорки, преживяли превратностите на историята и безпощадния ход на времето, за да ни припомнят кои сме, откъде идваме и накъде вървим.
Това са само някакви отделни щрихи от богатия потенциал на тази книга. Трудно ми беше да седна и на един дъх да споделя усещанията си от прочита й. Тя ме караше отново и отново да се връщам ту към началото, ту към края, ту към средата, за да проникна докрай в дебрите й, толкова стойностни и бездънни, колкото и очарователни и примамливи с богатата палитра от тайните на детската душевност. Надие Ахмет притежава онзи дар, който просветлява очите й да виждат ясно и отчетливо спотаените в тези дебри тайни, притежава и таланта да ги разкрива и пред другите хора. И то по един толкова уникален, типичен неин лаконичен, но в същото време и толкова съдържателен начин.
Х. Филипова
Through Children’s Eyes
Have you ever tried to go back to the carefree world of childhood and, from there, with a soul still tender and with questioning eyes shining crystal-bright, to look at the world that surrounds you on every side? Then a memory will gleam, just enough to warm you, and will sink again into the depths of years that are already fading into oblivion; and perhaps very few among us will stop to think what the things that happen in our lives, in these days that chase one another, mean for the children of today.
And among the older and still older women and men who have piled up experience and knowledge over the years, very few will be found who can caress the hearts of the little boy or girl beside them in that tender world of theirs, who can carry on the customs and traditions of their kin and show the way to a worthy, meaningful life.
I hold Nadiye Ahmet’s manuscript in my hands and I think, I ask myself what name I should give to this new fruit of her gift as a writer. It is a collection, a collection like the books of children’s stories she has published until now, but it is not stories, not fairy tales, not moral lessons; it is a whole series made up of moments caught from the world of the little child.
You will remember that there used to be instant pictures taken at the photographer’s; now such pictures are taken with telephones. This collection consists of just such short little events, told in an engaging, melodious and unpretentious child’s language. At first glance they seem to be everyday events, but the power within them is so strong and so important that they could take the place of a lesson in morals at school, or of an instructive lesson for parents on how to bring up children. That is why this book, written for children, will in my opinion be useful to grown-ups too, because the things its heroes live through will, without our meaning to, oblige us to take account of what children want from us and to look at the world through their eyes. The hardest for us are the little ones’ questions “Why?” and “How?”. Why do fairy tales always begin with the words “once upon a time”, “Why does it rain?”, “Why Father Nature?”, “How can I catch the sea?”, “How is a tree planted?”, “How are fairy tales born?”, “How do miracles happen at Koleda?”… Can you answer these questions in two words? In Nadiye’s book both you and the children can find very simple but complete answers to these questions.
The beauty of spring, summer and winter has been caught in children’s experiences: in the snowdrop showing its head from under the snow, in the visit near the Sea of Marmara, in Narin and Vili’s autumn walk in the forest, in the ladybird, the symbol of happiness, flying before the eyes of the three friends Elmaz, Dora and Kıymet, in Ruska and Ruziye doing their lessons under the plane tree in front of the gate, in the winter games in the yard.
Nadiye Ahmet also puts down on paper, with an astonishing ease but with sorrow, as if giving a warning, such things met with among children as lying, deceiving, copying, blaming others, hesitating over whether or not to give back borrowed money. She does not scold the guilty ones with a wagging finger, she does not lecture them; on the contrary, one senses how a mother, a woman, is saddened that such children are to be met with, and saddened at why, in their understanding, the rules of morality and friendship have been trampled underfoot.
The dog and the cat, which children love so much, have not been forgotten either. But here they are not a retinue (an entourage) for the girls and boys; they are beings that think and act.
The events in which children run to help the poor and needy and the elderly are also occasions where human warmth is felt. The initiative of Şenay and Gülay to collect clothes and food for the refugees of war, in which, besides the school, all the townspeople take part, is a sign of human warmth. The neighbour woman Gana assures Ayşan that miracles happen around Koleda and that, inşallah, the little girl will walk. Nergis and Sisi learn from their parents what kinds of food are handed out on the days of remembering the dead.
In such cases the memory of the family line joins with the theme of traditions being carried on from generation to generation, and Nadiye Ahmet has chosen moving moments connected with this. For example, the skullcap that Burak’s grandmother knitted for him is received, at the handicrafts exhibition held at the school, as “the most precious keepsake”. The grandfather tells the child that our grandfathers, and the grandfathers who lived before them, are stars, and why he now talks silently with the stars; the grandmother tells the children that in the old days everyone at the table used to eat from one dish; the father reminds his son of his grandfather’s testament. That is: you may win, but you may also be beaten, for the only one who is never beaten is Allah! he says.
It is especially worthy of note that Nadiye Ahmet skilfully uses folk wisdom, unobtrusively, in the form of many precious proverbs that seem to have come to today’s person of their own accord; these have lived on through the changes of history in order to remind us who we are, where we come from and where we are going.
What we have listed are only a few examples of the rich potential of the book in question. It was hard to sit down, read it at once in a single breath and share my feelings. To reach all the way into its depths, I was obliged to go back again and again, now to the beginning, now to the end, now to the middle. Nadiye Ahmet possesses such a gift that it enables her to see clearly and distinctly the secrets hidden in the depths of children’s experiences, and to display them to others too, in a way that is her own, saying much with few words.
H. Filipova