Açelya
Bir öğrenci arkadaşım vardı. Adı Açelya idi. Önce adını sevdim. Daha sonra da kendisini. Bilirsiniz, sevmek güzelliğe göre değildir. Zevke bağlıdır. Bana göre güzel olan, başkasına göre güzel değildir. Neyse, bu başka bir konu... Açelya’nın babası zengin mi zengindi. Evlerinde kuş sütünden gayrı her şey vardı.
Davarları ve öteki ev işleri için birkaç işçi tutmuşlardı. Açelya elini sıcak sudan soğuk suya batırmıyordu. Bir gün yanıma sevinçli sevinçli geldi. Gözleri pırıl pırıldı. „Hayrola“ dedim kendi kendime. Arkadaşım açıldı:
— Hakan bana arkadaşlık teklif etti, dedi ezile büzüle, utandı.
Düşündüğümü sesle ifade ettim:
— Hayırlısı olsun, dedim. Sevindim.
Onunla epey görüşemedik. Tekrar karşılaştığımızda Açelya’yı üzgün buldum. Gözlerindeki o pırıltının yerini buğulu buğulu bulutlar almıştı.
— Nen var, demeye kalmadı, anlattı:
— Babam Hakan’la görüşmüş.
— Bunda kötü bir şey yok ki...
— Yok ama ötesi kötü.
Açelya’nın babası Hakan’ın kızı etrafında dolaştığını görmüş. Hakan bir gün kapı önünden geçerken Açelya’nın babasına selam vermiş. Hani derler ya, selam vermiş borçlu çıkmış. Baba oğlanın eline hemen kibrit kutusunu tutuşturmuş:
— Şu kibriti çakar mısın, evlat, demiş.
Oğlanın kibrit kutusunu almasıyla çakmaya başlaması bir olmuş. Bir çakmış, iki çakmış, üç çakmış, kibrit yanmamış vesselam. Zengin baba oğlanın elinden kibrit kutusunu almış ve kestirip atmış:
— Oğul, senden adam olmaz, beş tane kibrit çaktın, tutuşturamadın, demiş!
— Hakan utanarak yanıt vermiş:
— Ne olmuş sanki, amca? Sen bunca zenginliğe sahipsin, birkaç kibrit çöpüyle fakirleşmeyeceksin ya...
Aklından da: „Bıyığından bir kıl çektim galiba!“ demiş.
— Bu fikrin yanlış, oğul. Gerçi, ben zenginim, ama bu zenginliği nasıl kazanmışım, nasıl toplamışım, biliyor musun? İğne ucuyla kuyu kazarak, yani kibrit çöplerini bir bir tasarruf ederek. Başka bir deyimle tutumlu olmakla. Sakın bana „cimri“ deme. Tutumlulukla cimriliğin arasında dağlar kadar fark var.
Babası oğlana Hakkı Sunat’ın şu şiirini okumuş: Cimri sorar:
Tutumluyum diyorsun,
Her gün yemiş yiyorsun...
Nasıl tutum bu böyle?
Doğrusunu gel söyle... Tutumlu cevap verir:
Tutumu sen hiç para
Harcamamak mı sandın?
Bu sorunla şimdi sen
Cimriliği kazandın!
Tutumlular yer, içer
Sağlığını kayırır.
Çarçur etmez her şeyi
Bir azını ayırır...
Cimri olan kendini
Hayallerle oyalar;
Kavanozu dışından
Sanki yedim, der yalar.
Oğlan ertesi gün Açelya’yı bulup olayı iğne iplik etti, incelikleriyle anlattı. Arkadaşı bu işe hiç bir anlam veremedi. Ama Açelya’nın ayakları suya ermişti: Demek babam Hakan’ı sınavdan geçirmiş, imtihan etmişti.
Hakan bu sınavı herhalde ömür boyu unutmayacaktı.
Ачеля
Имах една приятелка ученичка. Казваше се Ачеля. Най-напред обикнах името ѝ. После и нея самата. Знаете, обичта не е според хубостта. Зависи от вкуса. Което е хубаво за мен, за друг не е хубаво. Както и да е, това е друга тема... Бащата на Ачеля беше богат, та богат. В къщата им имаше всичко освен птиче мляко.
За добитъка и за другата къщна работа бяха наели няколко работници. Ачеля не топваше ръка нито в топла, нито в студена вода. Един ден дойде при мен радостна, радостна. Очите ѝ блестяха. „Какво ли има“ — рекох си. Приятелката ми се разкри:
— Хакан ми предложи да бъдем приятели — каза, като се свиваше и стесняваше, засрами се.
Изрекох на глас това, което си помислих:
— Дано е на добро — казах. Зарадвах се.
Доста време не можахме да се видим с нея. Когато се срещнахме отново, заварих Ачеля натъжена. Мястото на онзи блясък в очите ѝ бяха заели замъглени, замъглени облаци.
— Какво ти е? — не успях и да кажа, тя заразказва:
— Баща ми се видял с Хакан.
— В това няма нищо лошо...
— Няма, но нататък е лошото.
Бащата на Ачеля видял, че Хакан се върти около дъщеря му. Един ден, като минавал пред портата, Хакан поздравил бащата на Ачеля. Нали казват — поздравил и длъжен излязъл. Бащата веднага тикнал в ръката на момчето кутия кибрит:
— Я драсни тази клечка, синко — казал.
Момчето щом взело кибритената кутия, започнало да драска. Драснало веднъж, драснало дваж, драснало триж, клечката не се запалила и толкоз. Богатият баща взел кибритената кутия от ръката на момчето и отсякъл:
— Синко, от теб човек няма да стане, пет клечки драсна, не можа да запалиш! — казал.
— Хакан засрамено отговорил:
— Че какво толкова е станало, чичо? Ти имаш такова богатство, няма да обеднееш от няколко кибритени клечки я...
А наум си рекъл: „Май му изскубнах косъм от мустака!“
— Тази твоя мисъл е погрешна, синко. Наистина, аз съм богат, но знаеш ли как съм спечелил, как съм събрал това богатство? Като копаех кладенец с върха на иглата, тоест като пестях кибритените клечки една по една. С други думи — като бях пестелив. Да не вземеш да ми кажеш „скъперник“. Между пестеливостта и скъперничеството има разлика, голяма колкото планини.
Бащата прочел на момчето това стихотворение от Хаккъ Сунат: Скъперникът пита:
„Пестелив съм“ — казваш ти,
а всеки ден плодове ядеш...
Що за пестене е това?
Хайде, правичката кажи... Пестеливият отговаря:
Ти нима реши, че пестене
е да не харчиш никакви пари?
С този свой въпрос сега
скъперник се показа ти!
Пестеливите ядат и пият,
здравето си те щадят.
Не прахосват всичко, що имат,
малко настрана делят...
А скъперникът се залъгва
с мечти и блянове;
буркана отвън облизва
и си казва: „Все едно ядох“.
На другия ден момчето намери Ачеля и ѝ разказа случката от игла до конец, с всичките ѝ тънкости. Приятелят ѝ никак не можеше да проумее тази работа. Но на Ачеля всичко ѝ стана ясно: значи баща ми е подложил Хакан на изпит, изпитал го е.
Хакан сигурно нямаше да забрави този изпит цял живот.
Açelya
I had a friend at school. Her name was Açelya. First I liked her name. And later on, herself. You know, liking does not go by beauty. It depends on taste. What is beautiful to me is not beautiful to someone else. Anyway, that is another subject... Açelya's father was as rich as rich could be. In their house there was everything except bird's milk.
They had hired several workers for their livestock and the other household work. Açelya never had to lift a finger. One day she came to me full of joy. Her eyes were sparkling. “What can it be?” I said to myself. My friend opened up:
— Hakan has asked me to be his girlfriend, she said, squirming shyly; she was embarrassed.
I put what I was thinking into words:
— May it be for the best, I said. I was glad.
She and I could not see each other for quite a while. When we met again I found Açelya sad. The place of that sparkle in her eyes had been taken by misty, misty clouds.
— Before I could even say, What is the matter, she told me:
— My father has met with Hakan.
— But there is nothing bad in that...
— No, but what comes after is bad.
Açelya's father had seen Hakan hanging around his daughter. One day, as Hakan was passing in front of the gate, he greeted Açelya's father. You know how they say, he gave a greeting and came out owing a debt. The father at once pressed a matchbox into the boy's hand:
— Will you strike a match for me, son? he said.
The boy no sooner took the matchbox than he began striking. He struck one, he struck two, he struck three, and the match did not light, and that was that. The rich father took the matchbox from the boy's hand and settled the matter then and there:
— Son, nothing will ever come of you; you struck five matches and could not get one to light! he said.
— Hakan, embarrassed, answered:
— What of it, uncle? You own so much wealth, you are not going to grow poor over a few matchsticks, are you...
And in his mind he said: “I seem to have plucked a hair from his moustache!”
— That idea of yours is wrong, son. True, I am rich, but do you know how I earned this wealth, how I gathered it? By digging a well with the point of a needle, that is, by saving matchsticks one by one. In other words, by being thrifty. Don't you go calling me “stingy”. Between thrift and stinginess there is a difference as big as mountains.
The father recited to the boy this poem by Hakkı Sunat: The miser asks:
You say that you are thrifty,
Yet every day you eat fruit...
What kind of thrift is this?
Come, tell me the truth of it... The thrifty one answers:
Did you think that thrift
Meant spending no money at all?
With this question of yours
You have now earned the name of miser!
The thrifty eat and drink,
They look after their health.
They do not squander everything,
They put a little aside...
The one who is a miser
Beguiles himself with dreams;
He licks the jar from the outside
And says, it is as if I have eaten.
The next day the boy found Açelya and told her what had happened down to the last detail, with all its fine points. His friend could make no sense of the business at all. But Açelya had finally seen the truth: so my father had put Hakan through a test, had examined him.
Hakan would probably not forget this test for as long as he lived.