Doğanın Cilvesi
Küçücüktü Salih, henüz dokuzunu tamamlamamıştı. Oturduğu mahalle de küçüktü. Bu yüzden ilkokulu bitiren ya mahallede kalıyor, ya da en yakın köyde veya kentte ruştiyeye gidiyor, ya da başka okullarda öğrenimini sürdürüyordu. Salih gerçekten küçük, ama okuma merakı, boyundan çok çok büyüktü. Ne pahasına olursa olsun okumaya azimliydi. Anababası fakir mi fakirdi. Oğullarına defter, kitap alacak durumda değillerdi. Salih bu durumu büyükler kadar anlıyor, algılıyordu. Onun için bunu konu bile etmeden okul derslarini ya daha okulda, arkadaşlarının kitaplarından okuyup öğreniyor, ya da defterine yazıyordu. Aradan yıllar geçecek, anababası biricik oğullarını kırmamak, istediği okulda okutmak için saçını süpürge edecek, ellerini ayakları kadar çalıştıracak, evlatlarına yokluğu hissettirmeyeceklerdi.
İlkokulu bitirince babası Salih’i eşek arabasına, bir yorgan döşek üstüne bindirerek kente getirdi. Kenar mahallelerde kiralar daha ucuzdu. İşte böyle bir mahallede kendisine ahşap bir ev kiraladılar. Salih çabucak alıştı ev sahiplerine, konu komşuya. Köyde öyle yaşıyorlardı çünkü.
Bir yaz günüydü. Güneş bulut altından alabildiğine kızdırıyordu. Salih okuldan daha erken dönmüştü. Nedense içinde öyle bir gerginliktir,bir rahatsızlık, bir sıkıntıdır hissetti. Yatıp dinlenmeyi tercih etti. Başını yastığa koyar koymaz da uyuyuvermişti. Acaba rüya mı görüyordu? Kulağına çeşitli sesler geliyordu. Örneğin kuzu meleyişi, köpek havlayışı, at kişneyişi, eşek anırması…Eyvah, neydi bu alem? Demeye kalmadı, hemen yerinden fırladı, kalktı. Bir de ne görsün? Bu, rüya değil, gerçeğin ta kendisiydi. Şimdiye kadar görülmedik bir gerçek. İçerleri su dolmuş. Başını uzatıp yatağın öteki tarafındaki pencereden baktı. Dışarısı da sel suydu. Kaybedecek vakit yoktu. Olducağı gibi kendini dışarı attı. Ev önündeki kart dut ağacı ilişti gözüne. Hemen tırmanıp, sincap gibi daldan dala siçrayarak bir kuş dalına yerleşti. Tıpkı yuva kurmuş bir kuş misali. Derinden nefes aldı ve etrafı şöyle bir süzdü. Komşu evin damından Mehmet amcayı gördü. Önce Mehmet amca seslendi:
-Salih, oğul, korkma, bizler de buradayız. Şurda arkada, Rusi komşu da çatıda.
Salih cesaret aldı. Kalbinin sesini ta şimdi duyabildi. Titremesin diye iki avucunu birbirine kenetledi., dişlerini sıktı. Artık cevap verebilirdi:
-Korkmuyorum, Mehmet amca, sağ ol! Siz burada oldukça korkmam. Dua ederim. Salavat getiririm.
Sular her taraftan akıyor, su düzeyi artıyor mu artıyordu. Sel, yoluna ne gelirse alıp sürüklüyordu. İşte karşıda bir çeyiz sandığı, bir kenarı hafifçe aralanmış ve bir çevrenin nakışlı ucu sanki Salih’e “sabret, sabrın sonu selamettir” diyordu. Salih’in yeşil gözleri dolu dolu oldu. Garipsedi. Annesinin de böyle bir sandığı vardı. Ya-a, öteden beri doğru gelen o siyah şey neydi acaba? Gele gele yakına geldi. Kara bir koyun. Upuzun uzanmış, elini ayağını dünyadan çekmişti. Salih tekrar üzüldü. O uzun kirpikleri, göz pınarlarına biriken damlaları zor zaptediyordu. Bu anda öteden bir gümbürtüdür geldi kulağına. Dört yanına şöyle bir bakındı. Eminoğullarının kerpiç evinin duvarları çökmüştü. Üzüntüsü bir kat daha arttı. Sonra döndü, oturduğu odanın açık kapısından kitaplarının su üzerinde bir bir yüzdüğünü görünce sanki dünya üzerine yıkıldı. Oturduğu dala daha sağlam tutunmasaydı, belki o da o çamurlu sular içine düşebilirdi.
Ötelerden yine Mehmet amcanın sesi duyuldu:
-Salih, evlat, nasılsın? Gözün aydın, bak, su artık azalmaya başladı. Karşıkı evin duvarına bak ve cesaret al! E mi?
Baktı. Evet, gerçekti. Su, iki parmak eksilmişti duvarda. İçi biraz ferahladı. Yaşama kıvılcımı çaktı. Ama ne yazık ki, akşam karanlığı çöküyordu. Gökyüzündeki yıldızlar birin ikin fenerlerini yakıyordu. Uzaklarda Ay dedenin güleç yüzü de belirdi. Salih’in gözleri hep duvardaydı. Ay dedenin ışığı sanki tam bu duvarı aydınlatıyor, burada ağaç tepesinde üzüntüsüyle yapayalnız kalan oğlana moral veriyordu. Dalda oturmaktan ayakları uylaşmıştı. Salih bir yere baktı, bir de evin keremitliğine. Evet, ikisi de el verirdi. Bir dal öte giderse, atlayabilirdi. Kalktı, ayak parmaklarını iyice dala kenetledi, ellerine şöyle tükürdü, yavaşça kendini saldı, sonra yay gibi zıplayıverdi. Keremitlere bastı ama dizleri tiril tiril titriyordu. Oturup ayaklarını saçaktan aşağıya sarkıttı, duvara çizilen su düzeyini seyretmeye koyuldu. Gerçekten su giderek daha da azalıyordu. Salih bunu Ay dedenin fenerinden gelen ışıkta görebiliyordu. Tan yeri ağardığı zaman yerde hala dize kader su vardı. Komşular artık çatılardan inmişlerdi. Salih de indi. İçeri, odasına girdiği anda şaşırdı. Başucundaki yastığın üzerinde bir kitabın açılan sayfasında iri harflerle yazılı “Doğanın cilvesi” başlığını okudu.
Gerçekten, başından geçirdiği bu felaket doğanın bir cilvesi değil miydi?
Aralık, 1999.
Каприз на природата
Мъничък беше Салих, още не беше навършил девет. И махалата, в която живееше, беше малка. Затова който завършеше началното училище, или оставаше в махалата, или отиваше в рушдие в най-близкото село или град, или продължаваше учението си в други училища. Салих наистина беше малък, но желанието му да учи беше много, много по-голямо от ръста му. Беше решен да учи, каквото и да му струва. Майка му и баща му бяха бедни, пребедни. Не бяха в състояние да купят на сина си тетрадки и книги. Салих разбираше и проумяваше това положение не по-зле от големите. Затова, без дори да отваря дума за него, той или прочиташе и научаваше уроците още в училище, от книгите на другарчетата си, или ги преписваше в тетрадката си. Щяха да минат години, майка му и баща му щяха да се съсипват от работа, щяха да се трудят и с ръце, и с крака, за да не огорчат едничкия си син, за да го изучат в училището, което той иска, и нямаше да оставят чедото си да усети немотията.
Когато завърши началното училище, баща му качи Салих на магарешката каруца, върху един юрган и дюшек, и го докара в града. В крайните квартали наемите бяха по-евтини. Ето в такъв квартал му наеха една дървена къща. Салих бързо свикна със стопаните, със съседите наоколо. Защото така живееха на село.
Беше летен ден. Слънцето изпод облака прежуряше с всичка сила. Салих се беше върнал по-рано от училище. Кой знае защо, усещаше в себе си едно такова напрежение, едно неразположение, една такава мъка. Предпочете да легне и да си почине. И щом сложи глава на възглавницата, веднага заспа. Дали не сънуваше? До ухото му стигаха най-различни звуци. Например блеене на агне, лай на куче, цвилене на кон, рев на магаре… Олеле, каква беше тая бъркотия? Не успя и да го изрече, и веднага скочи от мястото си, стана. И що да види? Това не беше сън, а самата истина. Истина, каквато не беше виждал досега. Вътре всичко се беше напълнило с вода. Протегна глава и погледна през прозореца от другата страна на леглото. И навън беше порой. Нямаше време за губене. Както си беше, изхвърча навън. Погледът му падна върху старата черница пред къщата. Веднага се покатери и като скачаше от клон на клон като катерица, настани се на един птичи клон. Досущ като птица, която си е свила гнездо. Пое си дълбоко дъх и огледа ей така наоколо. На покрива на съседната къща видя чичо Мехмед. Пръв се обади чичо Мехмед:
- Салих, сине, не бой се, и ние сме тук. Ей там отзад и комшията Руси е на покрива.
Салих доби кураж. Едва сега можа да чуе гласа на сърцето си. За да не треперят, сключи двете си длани една в друга, стисна зъби. Вече можеше да отговори:
- Не се боя, чичо Мехмед, благодаря ти! Докато вие сте тук, няма да се боя. Ще се моля. Ще казвам салават.
Водите течаха отвсякъде, нивото на водата се покачваше ли, покачваше. Пороят грабваше и влачеше всичко, което му се изпречеше на пътя. Ето отсреща един сандък с чеиз, едната му страна леко открехната, и извезаният край на една кърпа сякаш казваше на Салих: „Търпи, краят на търпението е спасение“. Зелените очи на Салих се наляха със сълзи. Домъчня му. И майка му имаше такъв сандък. Я-а, какво ли беше онова черно нещо, което идваше оттам право насам? Идваше, идваше и дойде наблизо. Една черна овца. Беше се проснала в цял ръст, беше се простила с този свят. Салих отново се натъжи. Онези дълги мигли едва удържаха капките, събрали се в ъгълчетата на очите му. В този миг отдалече до ухото му стигна някакъв грохот. Огледа се ей така на четири страни. Стените на кирпичената къща на Еминовци се бяха срутили. Мъката му стана двойно по-голяма. После се обърна и когато през отворената врата на стаята, в която живееше, видя как книгите му плуват една по една по водата, сякаш светът се срути върху него. Ако не се беше хванал по-здраво за клона, на който седеше, може би и той щеше да падне в онези кални води.
Отдалече пак се чу гласът на чичо Мехмед:
- Салих, чедо, как си? Да ти е честито, виж, водата вече започна да спада. Погледни стената на отсрещната къща и се окуражи! Чу ли?
Погледна. Да, вярно беше. Водата по стената беше спаднала с два пръста. Малко му олекна на душата. Проблесна искрата на живота. Но за жалост се спускаше вечерният мрак. Звездите на небето една по една палеха фенерите си. В далечината се показа и засмяното лице на дядо Месец. Очите на Салих бяха все в стената. Светлината на дядо Месец сякаш осветяваше тъкмо тази стена и даваше кураж на момчето, останало само-самичко с мъката си тук, на върха на дървото. От седенето на клона краката му бяха изтръпнали. Салих погледна веднъж към земята, веднъж и към керемидения покрив на къщата. Да, и двете ставаха. Ако се преместеше с един клон по-нататък, можеше да скочи. Стана, вкопчи здраво пръстите на краката си в клона, плю си ей така на ръцете, бавно се отпусна, после подскочи като пружина. Стъпи върху керемидите, но коленете му трепереха ли, трепереха. Седна, провеси крака от стряхата и се загледа в нивото на водата, очертано върху стената. Наистина водата спадаше все повече и повече. Салих можеше да вижда това на светлината от фенера на дядо Месец. Когато се зазори, на земята все още имаше вода до колене. Съседите вече бяха слезли от покривите. Слезе и Салих. В мига, в който влезе вътре, в стаята си, се смая. Върху възглавницата при изголовието му, на разтворената страница на една книга, прочете написаното с едри букви заглавие „Каприз на природата“.
Наистина, тази беда, която беше преживял, не беше ли един каприз на природата?
Декември 1999 г.
A Whim of Nature
Salih was very small; he had not yet turned nine. The hamlet he lived in was small too. For that reason, whoever finished primary school either stayed in the hamlet, or went to the middle school in the nearest village or town, or continued his education at other schools. Salih really was small, but his eagerness to study was much, much bigger than he was. He was determined to study, whatever it cost. His mother and father were poor, very poor. They were in no position to buy their son notebooks and books. Salih understood and grasped this situation as well as the grown-ups did. So, without even bringing it up, he either read and learned his school lessons while still at school, from his friends’ books, or wrote them down in his notebook. Years would pass, and so as not to disappoint their one and only son, so as to send him to the school he wanted, his mother and father would work their fingers to the bone, would work their hands as hard as their feet, and would not let their child feel the want.
When he finished primary school, his father seated Salih on the donkey cart, on top of a quilt and mattress, and brought him to the town. Rents were cheaper in the outlying neighbourhoods. And so, in just such a neighbourhood, they rented a wooden house for him. Salih quickly got used to the owners of the house and to the neighbours all around. Because that was how they lived in the village.
It was a summer’s day. From under the cloud the sun was blazing for all it was worth. Salih had come back from school earlier than usual. For some reason he felt such a tension inside him, an unease, a heaviness. He preferred to lie down and rest. And no sooner had he put his head on the pillow than he had fallen asleep. Was he dreaming, he wondered? All kinds of sounds were coming to his ears. For instance the bleating of lambs, the barking of dogs, the neighing of horses, the braying of donkeys… Oh no, what on earth was all this? Before he could finish saying it he leapt from his place and got up. And what should he see? This was not a dream, it was reality itself. A reality never seen until now. The inside of the house had filled with water. He stretched out his head and looked through the window on the other side of the bed. Outside, too, was flood water. There was no time to lose. He threw himself outside just as he was. The old mulberry tree in front of the house caught his eye. He climbed it at once and, leaping from branch to branch like a squirrel, settled on one of the topmost branches. Just like a bird that has built its nest. He took a deep breath and looked all around. On the roof of the neighbouring house he saw Uncle Mehmet. Uncle Mehmet called out first:
- Salih, son, don’t be afraid, we are here too. Over there at the back, neighbour Rusi is on his roof as well.
Salih took courage. Only now could he hear the sound of his own heart. He clasped his two palms together so that he would not tremble, and clenched his teeth. Now he could answer:
- I’m not afraid, Uncle Mehmet, thank you! As long as you are here I won’t be afraid. I’ll pray. I’ll recite the salavat.
The waters were flowing from every side, and the water level was rising and rising. The flood was seizing and dragging along whatever came in its way. There, across from him, was a dowry chest, one side slightly ajar, and the embroidered end of a kerchief seemed to be saying to Salih, “be patient, patience leads to safety.” Salih’s green eyes filled and filled with tears. He felt forlorn. His mother had a chest like that too. Ah, and what was that black thing coming straight towards him from far off, he wondered? It came and came and drew near. A black sheep. It lay stretched out full length; it had taken its leave of this world. Salih was saddened again. Those long lashes of his could barely hold back the drops gathering at the corners of his eyes. At that moment a rumbling crash came to his ears from further off. He looked all around him. The walls of the Eminoğlu family’s mud-brick house had collapsed. His sorrow grew greater still. Then he turned, and when through the open door of the room he lived in he saw his books floating on the water one by one, it was as if the world had come crashing down on him. If he had not held on more firmly to the branch he was sitting on, perhaps he too might have fallen into those muddy waters.
From far off, Uncle Mehmet’s voice was heard again:
- Salih, my child, how are you? Good news, look, the water has begun to go down now. Look at the wall of the house opposite and take courage! All right?
He looked. Yes, it was true. The water had dropped two fingers on the wall. He felt a little relieved inside. A spark of life flashed in him. But unfortunately the darkness of evening was falling. The stars in the sky were lighting their lanterns one by one. In the distance the smiling face of Grandfather Moon appeared as well. Salih’s eyes were on the wall all the time. It was as if Grandfather Moon’s light was shining on exactly this wall, giving heart to the boy left all alone with his sorrow here at the top of a tree. His legs had gone numb from sitting on the branch. Salih looked at the ground, and then at the tiled roof of the house. Yes, either would do. If he went one branch further along, he could jump. He stood up, gripped the branch firmly with his toes, spat on his hands, slowly let himself go, then sprang like a bow. He landed on the tiles, but his knees were shaking and shaking. He sat down, dangled his legs over the eaves, and set about watching the water level marked on the wall. The water really was going down more and more. Salih could see this in the light coming from Grandfather Moon’s lantern. When dawn broke there was still knee-deep water on the ground. The neighbours had by now come down from the roofs. Salih came down too. The moment he went inside, into his room, he was astonished. On the pillow at the head of his bed, on the open page of a book, he read the title written in large letters: “A Whim of Nature”.
Truly, was this disaster he had been through not a whim of nature?
December, 1999.