Cezaların En Büyüğü
(İSMET BEY’in anısına)
Evvel zamandayken, kalbur samandayken, keçi berber iken bir halk ozanı varmış. Bilgili mi bilgili, verimli mi verimliymiş. Ozan güneşi her sabah ayakta karşılar, her akşam da ayakta uğurlarmış.
Gönül ne kahve ister
Ne kahvehane
Gönül muhabbet ister
Kahve bahane
deyip, mahalle mahalle dolaşır, şiirleri için “altın tozlar” toplarmış. Akşam oldu, gökyüzünde yıldızlar yerde birilerini ararmış gibi gözlerini ışıldattılar mı, ozan odasına çekilir, ilhama gelirmiş. Gördüklerini, başından geçirdiklerini idare lambası ışığı altında alelacele kaleme alırmış. Pek tabii ki, her gördüğü, her duyduğu, her başından geçirdiği olumlu değil, aralarında olumsuz olan olaylar da varmış. Bir gün, beş gün derken aradan aylar geçmiş. Ozanın yazdıkları dost çevrelerinden dışarı da sızmış, idare makamlarının kulağına varmış. Eleştirildiklerinden dolayı bunlar iyice kızmış, küplere binmişler. Ne yapsınlar, ne etsinler diye uzun uzun düşünmüşler ve son sonu kararlarını vermişler: Ak sakallı ozanı alıp zındana atmışlar. ”Şöhret ateşten gömlektir”demezler mi hani. Ozan dört duvar arasında bulunsa da, yazıp çizmekten vazgeçmemiş, yazmış da yazmış. Gördüklerini, başından geçirdiklerini kaleme almaya devam etmiş. Ama bu kez kader ortaklarının durumunu da dile getirmiş. İdarecileri, yöneticileri de eleştiri yağmurunu üzerlerinde hissetmişler. Ve düşün düşün düşünmüşler. Acaba nasıl ceza giydirsinler de, bu dize gelmeyen herifi sustursunlar, yerle bir etsinler? Zira zındana atılması, tek başına hücreye tıkılması ozanın kalemini etkilememiş, çanını tıkamamıştı. Kafasını çalıştıran akıllının biri teklifte bulunmuş:
-Gelin bu herife cezaların en büyüğünü verelim, demiş.
Teklifi kabul edilmiş. Ozanın hücresine bir başkasını da getirmişler. Ozan bu duruma çok çok sevinmiş.
-Tamam, demiş, yazdıklarımı dinleyecek bir başkası da yanımda olacak.
Ozan yazmış yazmış ve bir gün kader kardeşine demiş ki:
-Bak ne kardeş, sana birşeyler okusam ne dersin?
-Hay hay, demiş karşısındaki. Ben yazıdan çiziden pek anlamam amma…
Ozan dediğini yapmış. Almış adamı karşısına okumuş da okumuş. O okumuş muhatabı dinlemiş. Ozan okudukça galeyana gelmiş, muhatabı da ozanın duygusallığı karşısında duygusuz kalmamış. İki gözü iki çeşme olmuş, ağlamış da ağlamış.
Ozan bir sıra okumasını kesmiş ve karşısındakine demiş ki:
-Birader, doğrusunu söyle bana. Şiirim sana ne anlattı da gözünün yaşını tutamadın? Bak pos bıyığın, tel tel sakalın sırılsıklam olmuş.
Ozanın hapis arkadaşı gözlerini silerek konuşmuş:
-Bak ne kardeş, ben üç dört aydan beri bu karanlık zındandayım. Üç dört ayın adı var. Evimi, horantamı, evde bulunan eşyamı, davarımı dahi özledim. Hepsi burnumda burcu burcu kokuyor. Hele de o seyrek sakallı keçim. Sakalı tıpkı seninki gibi. Onu hatırladım da kendimi tutamadım.
Ozan başını eğip düşünmüş düşünmüş ve sonra da:
-Yazıklar olsun sana!demiş.
Demiş ve kendisine ceza veren adama hak vermiş. Demek ki, birini cezalamak istersen kendisine cahil bir muhatap gönder. Bu, cezaların en büyüğüdür, diye düşünmüş.
Най-голямото наказание
(В памет на ИСМЕТ БЕЙ)
Едно време, когато ситото било в сламата, а козата била бръснар, имало един народен поет. Учен, та учен, плодовит, та плодовит бил. Поетът всяка сутрин посрещал слънцето на крак и всяка вечер на крак го изпращал.
Сърцето не иска ни кафе,
ни кафене,
сърцето иска сладка приказка,
кафето е само повод –
казвал той и обикалял от махала на махала, събирал „златен прах“ за стиховете си. Станело ли вечер, заблестели ли звездите на небето с очите си, сякаш търсят някого на земята, поетът се оттеглял в стаята си и го спохождало вдъхновението. Каквото бил видял, каквото бил преживял, набързо го записвал под светлината на газеничето. Разбира се, не всичко, което виждал, което чувал, което преживявал, било хубаво – сред случките имало и лоши. Ден, пет дни – и така минали месеци. Написаното от поета се промъкнало и извън приятелските кръгове и стигнало до ушите на властите. Понеже били критикувани, те здравата се ядосали, побеснели. Дълго, дълго мислили какво да правят, какво да сторят и най-накрая взели решението си: хванали белобрадия поет и го хвърлили в тъмница. Нали казват: „Славата е огнена риза“. Макар да се намирал между четири стени, поетът не се отказал да пише, писал, та писал. Продължил да описва каквото бил видял, каквото бил преживял. Но този път дал израз и на положението на другарите си по съдба. Управниците, началниците също усетили върху себе си дъжда от критика. И мислили, мислили, та мислили. Какво ли наказание да му наложат, че да накарат този непреклонен човек да млъкне, да го сравнят със земята? Защото хвърлянето му в тъмница, затварянето му сам в килия не било повлияло на перото на поета, не било заглушило камбаната му. Един умник, който си размърдал мозъка, направил предложение:
- Хайде да дадем на този човек най-голямото от наказанията – рекъл.
Предложението му било прието. Довели в килията на поета и още един. Поетът много, много се зарадвал на това.
- Чудесно – рекъл, – ще имам до себе си и някой, който да слуша написаното от мен.
Поетът писал, писал и един ден рекъл на брата си по съдба:
- Виж какво, братко, какво ще кажеш да ти прочета нещичко?
- На драго сърце – рекъл онзи насреща му. – Аз от писане и четмо много не разбирам, ама…
Поетът направил каквото казал. Сложил човека срещу себе си и чел, та чел. Той чел, събеседникът му слушал. Колкото повече четял, толкова повече се разпалвал поетът, а и събеседникът му не останал безчувствен пред неговата чувствителност. Двете му очи станали две чешми, плакал, та плакал.
По едно време поетът прекъснал четенето и рекъл на онзи насреща си:
- Братко, кажи ми правото. Какво ти разказа моето стихотворение, та не можа да сдържиш сълзите си? Виж, буйните ти мустаци, брадата ти косъм по косъм са вир-вода.
Другарят на поета по затвор заговорил, бършейки очите си:
- Виж какво, братко, аз от три-четири месеца съм в тази тъмна тъмница. Три-четири месеца – лесно е да се каже. Затъжих се за къщата си, за домочадието си, за покъщнината у дома, дори за добитъка си. Всичко ми е все пред очите. А най-вече онази моя коза с рядката брада. Брадата ѝ е също като твоята. Сетих се за нея и не можах да се сдържа.
Поетът навел глава, мислил, мислил и после рекъл:
- Срамота за теб!
Рекъл го и дал право на човека, който му бил наложил наказанието. Значи, ако искаш да накажеш някого, прати му невеж събеседник. Това е най-голямото от наказанията – помислил си той.
The Greatest of Punishments
(In memory of İSMET BEY)
Once upon a time, when the sieve was in the straw, when the goat was a barber, there was a folk poet. He was as learned as could be, as prolific as could be. Every morning the poet greeted the sun on his feet, and every evening he saw it off on his feet too.
The heart wants neither coffee
Nor a coffeehouse
The heart wants friendly talk
Coffee is the excuse
he would say, and he would wander from neighbourhood to neighbourhood, gathering “gold dust” for his poems. When evening came and the stars in the sky made their eyes sparkle as if they were looking for someone on the ground, the poet would withdraw to his room and inspiration would come to him. By the light of a little oil lamp he would hurriedly put down in writing what he had seen and what he had been through. Quite naturally, not everything he saw, everything he heard, everything he went through was good; among them there were bad happenings too. One day, five days, and so months went by. The poet’s writings leaked out beyond his circles of friends as well, and reached the ears of the authorities. Because they were criticised, these people grew thoroughly angry and flew into a rage. They thought long and hard about what they should do, what they could do, and in the end they made their decision: they took the white-bearded poet and threw him into the dungeon. Don’t they say, after all, “Fame is a shirt of fire”. Even though the poet was between four walls, he did not give up writing and scribbling; he wrote and wrote. He went on putting down what he had seen and what he had been through. But this time he also gave voice to the plight of his companions in fate. The governors and the administrators there too felt the rain of criticism upon them. And they thought and thought and thought. What punishment could they hand him, to silence this fellow who would not be brought to his knees, to flatten him to the ground? For being thrown into the dungeon, being shut up alone in a cell, had not affected the poet’s pen, had not stopped up his bell. One clever man who put his head to work made a proposal:
- Come, let us give this fellow the greatest of punishments, he said.
His proposal was accepted. They brought another man into the poet’s cell as well. The poet was very, very glad at this.
- Good, he said, there will be someone else beside me to listen to what I have written.
The poet wrote and wrote, and one day he said to his brother in fate:
- Look here, brother, what would you say if I read you a few things?
- By all means, said the man opposite him. I don’t understand much about writing and such, but…
The poet did as he had said. He sat the man down opposite him and read and read. He read, and his listener listened. As the poet read he grew more and more stirred, and his listener, too, did not remain unfeeling in the face of the poet’s emotion. His two eyes became two fountains, and he cried and cried.
At one point the poet broke off his reading and said to the man opposite him:
- Brother, tell me the truth. What did my poem tell you, that you could not hold back your tears? Look, your bushy moustache and every strand of your beard are soaking wet.
The poet’s prison mate spoke, wiping his eyes:
- Look here, brother, I have been in this dark dungeon for three or four months. Three or four months is no small thing. I have missed my home, my family, the things in my house, even my animals. I can smell every one of them, so sweetly do I long for them. And above all that goat of mine with the thin beard. Its beard is just like yours. I remembered it, and I could not contain myself.
The poet bowed his head and thought and thought, and then:
- Shame on you! he said.
He said it, and he admitted that the man who had punished him was right. So then, if you want to punish someone, send him an ignorant listener. This is the greatest of punishments, he thought.